ΕΥΒΟΙΑ. Κάθε χρόνο, στα τέλη Μαΐου, η επαρχιακός δρόμος Χαλκίδας-Αιδηψού μετατρέπεται σε ένα ζωντανό ποτάμι χιλιάδων ανθρώπων. Νέοι, ηλικιωμένοι, ολόκληρες οικογένειες, διανύουν με τα πόδια μια εξαντλητική διαδρομή 18, 35 έως 50 χιλιομέτρων μέσα στο βουνό, με προορισμό το Προκόπι.
Σήμερα, το οδοιπορικό στον Άγιο Ιωάννη τον Ρώσο θεωρείται το κορυφαίο προσκύνημα της Κεντρικής Ελλάδας. Λίγοι όμως γνωρίζουν ότι οι βαθιές ρίζες αυτού του αυθόρμητου εθίμου δεν βρίσκονται απλώς σε μια θρησκευτική συνήθεια.Αν και μεμονωμένοι πιστοί περπατούσαν και παλαιότερα, η μαζική καθιέρωση του εθίμου φέρεται ότι ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 1970, με σημείο καμπής την εφιαλτική, εθνική καταστροφή από τις πυρκαγιές του Αυγούστου του 1977 και στον φονικό σεισμό της Θεσσαλονίκης το 1978.
Αύγουστος 1977: Όταν η Εύβοια έγινε «κόλαση φωτιάς»
Για να κατανοήσει κανείς το μέγεθος της πίστης που γέννησε το οδοιπορικό, πρέπει να γυρίσει τον χρόνο πίσω, στις 22 Αυγούστου 1977. Εκείνο το καλοκαίρι, η Ελλάδα βρισκόταν αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή πύρινη λαίλαπα. Από τον Ταΰγετο και την Ηλεία μέχρι τον Όλυμπο και τη Σαμοθράκη, τα ομορφότερα δάση της χώρας γίνονταν στάχτη.
Στην Εύβοια, η κατάσταση ξεπέρασε κάθε εφιάλτη. Όπως μετέφεραν με δραματικούς τίτλους «ΤΑ ΝΕΑ» στις 23 και 24 Αυγούστου 1977:
«Παράλληλα στις άκρες της Εύβοιας, κόλαση φωτιάς απειλεί τα πιο ωραία δάση του νησιού! Οι κάτοικοι από τα χωριά Στροφυλιά, Αμέλαντο, Στράφι, Κερασιά, Αγία Άννα, Μαντούδι, καθώς και από τη Λίμνη, Φαράκλα, φεύγουν μπροστά στις φλόγες, ενώ οι καμπάνες των χωριών τούς καλούν σε γενική επιστράτευση».
Το μέτωπο ήταν ανεξέλεγκτο. Περισσότερα από 50.000 στρέμματα ελατοδάσους, πεύκων και καλλιεργειών έγιναν στάχτη μέσα σε λίγα 24ωρα. Ο πανικός ήταν τόσο μεγάλος που, σύμφωνα με τα ρεπορτάζ της εποχής, «πολλοί κάτοικοι μπήκαν στη θάλασσα από τον πανικό μπροστά στις φλόγες, ενώ άλλοι περίμεναν στην προκυμαία τα πλοία που θα τους έπαιρναν μακριά από τον φλεγόμενο τόπο».
Η φωτιά πλησίαζε απειλητικά και το Προκόπι, το χωριό που φιλοξενούσε το ιερό σκήνωμα του Αγίου Ιωάννη του Ρώσου. Με τα τεχνικά μέσα της εποχής να αδυνατούν να ανακόψουν την πορεία της φωτιάς, οι απελπισμένοι κάτοικοι στράφηκαν στο θρησκευτικό τους συναίσθημα. Πραγματοποίησαν μια συγκλονιστική λιτανεία του σκηνώματος γύρω από το χωριό, μέσα στους καπνούς.
Η «Σωτηρία εξ ουρανού»
Η λύτρωση ήρθε τελικά στις 25 Αυγούστου 1977. Μια ξαφνική, καταρρακτώδης βροχή —εν μέσω καλοκαιριού— ξέσπασε πάνω από την Εύβοια, σβήνοντας τα κύρια μέτωπα και σώζοντας τα υπόλοιπα δάση και τους οικισμούς.
Η εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ» κατέγραψε το γεγονός την επόμενη ημέρα:
«Η βροχή που έπεσε χθες έσωσε τα υπόλοιπα των δασών στις πυρόπληκτες περιοχές. Ό,τι δεν μπόρεσαν να κάνουν οι χιλιάδες πολίτες και ό,τι καταστρεφόταν από την έλλειψη ικανών ανασταλτικών μέσων, σώθηκε από την απροσδόκητη βοήθεια “εξ ουρανού”».
Για τους κατοίκους της Εύβοιας, αυτή η «εξ ουρανού» βοήθεια δεν ήταν μια απλή μετεωρολογική σύμπτωση. Ήταν ένα ζωντανό θαύμα του Αγίου που προστάτευσε τον τόπο τους. Το συναίσθημα της βαθιάς ευγνωμοσύνης ρίζωσε στις καρδιές τους.
Το 1978 και η γέννηση του Μεγάλου Τάματος
Το γεγονός αυτό συγκλόνισε την Εύβοια. Πολλοί άνθρωποι από τη Χαλκίδα και τα Ψαχνά ένιωσαν την ανάγκη να ευχαριστήσουν τον Άγιο για τη σωτηρία του τόπου τους. Έτσι, την επόμενη άνοιξη, τον Μάιο του 1978, οι πρώτες μεγάλες ομάδες Ευβοέων αποφάσισαν να πάνε στο Προκόπι όχι με αυτοκίνητα, αλλά ταπεινά, με τα πόδια, ξεκινώντας τη διαδρομή ως ένδειξη βαθιάς ευγνωμοσύνης.
Λίγες ημέρες μετά, τον Ιούνιο του 1978, ο φονικός σεισμός των 6,5 Ρίχτερ στη Θεσσαλονίκη συγκλόνισε το πανελλήνιο. Ο φόβος για τα χτυπήματα του Εγκέλαδου απλώθηκε γρήγορα και στην Κεντρική Ελλάδα, η οποία βρισκόταν ήδη σε σεισμική διέγερση έφερε τη μεγάλη ανατροπή και το τάμα από το 1979 γιγαντώθηκε.
Ομάδες νέων ανθρώπων, κυρίως από τη Χαλκίδα και τα Ψαχνά έκαναν ένα συλλογικό «τάμα»: να διανύσουν κάθε χρόνο όλη τη δύσβατη, ορεινή διαδρομή μέχρι το Προκόπι με τα πόδια, προκειμένου να ζητήσουν την προστασία του Αγίου για τις οικογένειες και τα σπίτια τους.
Αυτό που ξεκίνησε από λίγες παρέες, γρήγορα διαδόθηκε από στόμα σε στόμα. Οι λόγοι που το περπάτημα μετατράπηκε σε μαζικό έθιμο είναι κυρίως:
- Η πίστη στις θεραπείες και τα θαύματα: Πολλοί πεζοπόροι πηγαίνουν για να εκπληρώσουν ένα προσωπικό τάμα (υγείας, επιτυχίας σε εξετάσεις, ξεπεράσματος κάποιου προβλήματος).
- Η ημερομηνία της γιορτής: Ο Άγιος Ιωάννης ο Ρώσος γιορτάζει στις 27 Μαΐου. Η εποχή (στα τέλη της άνοιξης) είναι ιδανική για πεζοπορία, καθώς ο καιρός είναι καλός και η φύση της Εύβοιας (ειδικά το πέρασμα από τον Άγιο και την κοιλάδα του Κηρέα) είναι πανέμορφη.
Πώς Γίνεται Σήμερα;
Από τη δεκαετία του ’80 και μετά, το φαινόμενο πήρε τεράστιες διαστάσεις.
Η Διαδρομή: Η πιο κλασική διαδρομή ξεκινά από τη Χαλκίδα (ή τα Ψαχνά) και καταλήγει στο Προκόπι. Είναι περίπου 35-50 χιλιόμετρα (ανάλογα το σημείο εκκίνησης) και διαρκεί από 7 έως 10 ώρες συνεχούς περπατήματος.
Φυσικά και ξεκινούν αρκετοί από άλλα σημεία όπως η κορυφή του όρους Άγιος σε απόσαση 18 χιλιόμετρα
- Το «ραντεβού» των πιστών: Η μεγάλη μάζα των πιστών ξεκινά το περπάτημα το απόγευμα ή το βράδυ της παραμονής (26 Μαΐου), ώστε να περπατήσουν μέσα στη νύχτα (που έχει δροσιά) και να φτάσουν στο Προκόπι το πρωί της 27ης Μαΐου, την ώρα της θείας λειτουργίας.
- Υποστήριξη: Πλέον, κατά μήκος της διαδρομής υπάρχουν εθελοντές, ο Ερυθρός Σταυρός, η Τροχαία και τοπικοί σύλλογοι που μοιράζουν νερά, φρούτα και προσφέρουν πρώτες βοήθειες στους χιλιάδες οδοιπόρους.
Σήμερα, σχεδόν μισό αιώνα μετά, οι πεζοπόροι ίσως να μη γνωρίζουν τις λεπτομέρειες για τα πρωτοσέλιδα του 1977 και του 1978. Ωστόσο, βαδίζουν στα ίδια ακριβώς βήματα που χάραξε τότε ο φόβος της καταστροφής και η ελπίδα της σωτηρίας, κρατώντας ζωντανό ένα από τα πιο υποβλητικά οδοιπορικά της σύγχρονης Ελλάδας.
Σημείωση της σύνταξης: Για την απαρχή του οδοιπορικού στον Άγιο Ιωάννη τον Ρώσο έχουν ακουστεί κατά καιρούς διάφορες ιστορίες, προφορικές μαρτυρίες και εκδοχές. Η σύνδεση με τα δραματικά γεγονότα του 1977 και του 1978 είναι αυτή που συναντάται τις περισσότερες φορές και επιβεβαιώνεται από τα γραπτά ντοκουμέντα της εποχής, καθώς δεν στάθηκε δυνατό να εντοπιστεί άλλη καταγεγραμμένη πηγή στο ιστορικό αρχείο.
Επειδή όμως η ζωντανή παράδοση του τόπου μας κρύβει πάντα πολλές πτυχές, η σελίδα μας είναι ανοιχτή σε κάθε νέα μαρτυρία. Αν γνωρίζετε κάποια άλλη εκδοχή, αν ζήσατε τα γεγονότα ή αν ήσασταν ανάμεσα στους πρώτους εκείνους οδοιπόρους, αφήστε το σχόλιό σας παρακάτω και μοιραστείτε την ιστορία σας μαζί μας.
